รถบรรทุกสินค้าคันหนึ่งแล่นเข้าใต้สะพานแห่งหนึ่ง แต่ลอดผ่านไปไม่ได้ เนื่องจากรถบรรทุกสูงกว่าท้องสะพานเล็กน้อย แม้ความต่างจะมีเพียงเล็กน้อยไม่ถึงนิ้ว แต่คนขับก็จำต้องหยุดรถและเตรียมถอยกลับไปหาเส้นทางอื่น

แต่ก่อนที่เขาจะทำเช่นนั้น ใครคนหนึ่งก็เสนอความคิดว่า ไม่จำเป็นต้องถอยกลับ เขายังสามารถขับรถลอดสะพานได้ เพียงแค่ปล่อยลมยางออกไปส่วนหนึ่ง ล้อรถจะแบนลงกว่าเดิมสักนิ้ว รถก็ต่ำพอลอดใต้สะพานนั้นไปได้

บางปัญหาเป็นเรื่องเส้นผมบังภูเขา มีทางแก้อยู่ตำตานี่เอง มองด้วยมุมเดิมมักไม่เห็น ขอเพียงเปลี่ยนมุมมองเล็กน้อยเท่านั้นก็แก้ปัญหาที่ดูเหมือนสวนทางกับตรรกะได้ลุล่วงอย่างไม่น่าเชื่อ

ในการจัดการกับปัญหาต่าง ๆ เราควรแยกให้ออกว่าปัญหาอยู่ที่ ‘รถ’ หรืออยู่ที่ ‘สะพาน’ แล้วแก้ตรงจุดนั้น

สะพานปรับไม่ได้ แต่รถปรับระดับได้ ดังนั้นหากมองแต่ ‘สะพาน’ ก็อาจไม่เห็นทางออก

คนส่วนมากมักมองว่าปัญหาอยู่ที่คนอื่น ซึ่งเป็นธรรมชาติของมนุษย์ บางครั้งไม่ใช่เพราะอคติ แต่เพราะมองสถานการณ์แค่ที่จุดจุดเดียว

ปรัชญา ‘ลดลมยาง’ ยังสอนเราว่า การอ่อนน้อมถ่อมตน หรือ ‘ยอมเขาก่อน’ อาจช่วยแก้ไขหลายปัญหาได้

หากไม่ยอมปล่อยลมยางออกไปบ้าง แข็งขืนดื้อดึงดันทุรังอย่างเดียว ปัญหาก็อาจยังคงเป็นปัญหา

ปรัชญา ‘ลดลมยาง’ ก็คือหลักทางสายกลางของพุทธนั่นเอง ไม่ตึงไป ไม่หย่อนไป เป็นแนวทางการใช้ชีวิตที่สร้างปัญหาน้อยที่สุด

บางครั้งเราก็ควรทำตัวเป็น ‘สะพาน’ บางครั้งเป็น ‘ยางรถ’

บางเรื่องในชีวิตเราต้องเป็นสะพาน แข็งแกร่ง ไม่ยอมอ่อนข้อให้ใครหรืออะไร เช่นยืนหยัดหลักการความถูกต้อง ความยุติธรรม แต่ในบางเรื่องเราอาจต้องยอมเป็นยางรถยนต์ ยอมลดความแข็งลง ยอมเขาก่อน แล้วสถานการณ์ก็อาจดีขึ้นอย่างไม่น่าเชื่อ

ชีวิตมีทั้งการใช้ไม้แข็งและไม้อ่อน ไม่แข็งเสมอไป ไม่อ่อนตลอดเวลา

สถานการณ์การเมืองหลายเรื่องของเราเป็นการเผชิญหน้าที่ต่างฝ่ายต่างไม่ยอมกัน ผลก็คือการปะทะชนกัน ต่อให้ชนะก็เสียหายเช่นกัน โดยมากเป็นความเสียหายต่อส่วนรวม ดังที่คนโบราณเปรียบว่า เมื่อช้างสารชนกัน หญ้าแพรกก็แหลกลาญ

ในการทำธุรกิจ ไม่ว่าคนเป็นเจ้านายหรือลูกน้องก็ต้องรู้จักเป็น ‘สะพาน’ และ ‘ยางรถ’ ในโอกาสและสถานการณ์ที่พอเหมาะ

เจ้านายที่แข็งตลอดเวลายากที่จะรักษาลูกน้องดี ๆ ไว้ แต่ถ้าอ่อนปวกเปียก องค์กรก็ล้มได้

ทางสายกลาง!

ปรัชญา ‘สะพาน-ยางรถ’ สามารถใช้ได้ดีในเรื่องความรักเช่นกัน

หากฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งทำตัวเป็น ‘สะพาน’ อย่างเดียว ไม่ยอมเป็น ‘ยางรถ’ บ้าง ชีวิตคู่ก็ล่มได้

ธอมัส เมอร์ตัน นักคิด-นักเขียน-นักปราชญ์ชาวอเมริกัน ผู้เขียนหนังสือเรื่อง มนุษย์ที่แท้ เขียนว่า “การเริ่มต้นของความรักคือการยอมให้คนที่เรารักเป็นตัวของพวกเขาเองโดยสมบูรณ์ ไม่ปรับแปลงพวกเขาให้เข้ากับภาพของเรา มิฉะนั้นเราก็รักเพียงภาพสะท้อนของตัวเราที่เราพบในพวกเขา”

อย่าพยายามเปลี่ยนคนที่เรารักให้เหมือนเรา (ด้วยข้ออ้างว่าเพราะเรารักเขานี่นา) แต่หาทางอยู่ด้วยกันอย่างถ้อยทีถ้อยอาศัย เปรียบเหมือนสายน้ำที่เมื่อไหลเจอภูผา ก็รู้จักอ่อนตัวลง เมื่อเจอเศษดินเศษทราย ก็ไหลเชี่ยวกรากเพื่อชะล้างเศษซากออกไป

เพราะชีวิตสั้นนิดเดียว อย่าผ่านไปอย่างสุดโต่ง ไม่สนุกหรอก

และเพราะชีวิตก็เหมือนการขับรถ ช้าหรือเร็วก็ต้อง ‘ลอดใต้สะพาน’ ที่เตี้ยกว่ารถของเรา

วินทร์ เลียววาริณ
9-4-26
จาก ท้องฟ้าไม่ปิดทุกวัน
36 บทความกำลังใจ ราคาเพียง 175 บาท = บทความละ 4.86 บาท  (ไม่คิดค่าส่ง)
หนังสือหมดเมื่อไร จะไม่ตีพิมพ์ใหม่แล้ว

บิล แบลส นักออกแบบเสื้อผ้าชาวอเมริกันผู้มีชื่อเสียงในโลกแฟชั่นฝั่งตะวันตกเคยให้สัมภาษณ์ว่า “คนทำงานแฟชั่นต้องมี passion ถ้าไม่มีเมื่อไหร่ ก็ควรเลิกทำ วันไหนผมไม่มี passion ผมก็จะไป”

แล้ววันหนึ่งเขาก็ไป! ขายธุรกิจเสื้อผ้าที่ตนก่อร่างมาจนใหญ่โต และลาออกจากวงการ

passion ในความหมายของ บิล แบลส ก็คือความกระตือรือร้น ความหลงใหล ความคลั่งไคล้ในงานที่ทำ เป็นไฟที่ขับเคลื่อนให้ผู้สร้างสรรค์งานเดินหน้าอย่างเปี่ยมพลัง!

กิมย้ง นักเขียนนวนิยายจีนกำลังภายในชาวฮ่องกงเขียนนวนิยายเพียงสิบห้าเรื่องในชีวิต กินช่วงเวลาเพียงสิบเจ็ดปีเท่านั้น (ระหว่าง พ.ศ. 2498-2515) ก็ยุติบทบาทนักเขียนนวนิยาย ใคร ๆ ก็รู้ว่าด้วยมันสมองของเขา ไม่ยากที่จะเขียนนิยายกำลังภายในอีกสักห้าสิบเรื่อง โดยรีไซเคิลจากงานเก่าเช่นที่ฮอลลีวูดปฏิบัติมานานนม ด้วยฝีมือของเขา งานย่อมไม่แย่แน่นอน

แต่สำหรับกิมย้ง หากไม่มีอะไรใหม่กว่าสิ่งที่เคยสร้างสรรค์มา ก็อย่าเขียนดีกว่า! ว่าแล้วเขาก็ยุติบทบาทการเขียนนิยายจีนกำลังภายในที่เขาเป็นหัวหอก แล้ว ‘ล้างมือในอ่างทองคำ’ (สำนวนนิยายกำลังภายใน หมายถึงลาออกจากวงการ)

เหง่ยคัง สหายของกิมย้งวิจารณ์ว่า กิมย้งเลิกเขียนเพราะเชื่อว่าตนเองพัฒนาความหลากหลายของตัวละครมาถึงที่สุดแล้ว จึงจำต้องยุติ กิมย้งรับคำวิจารณ์นี้ยิ้ม ๆ กล่าวว่า บางทีเหง่ยคังอาจพูดถูก

ว่าก็ว่าเถอะ มีศิลปินไม่มากนักในโลกที่สามารถทำเช่นนี้ได้ บิล แบลส ขายธุรกิจของเขาไปเป็นเงินห้าสิบล้านดอลลาร์ (ประมาณ 1,650 ล้านบาท) ส่วนกิมย้งเป็นนักเขียนชาวจีนที่รวยที่สุด ประมาณทรัพย์สินของเขาที่ได้มาจากการเขียนหนังสือไม่ต่ำกว่าหกร้อยล้านเหรียญฮ่องกง (ประมาณ 2,520 ล้านบาท)

ศิลปินไทยส่วนใหญ่ต่อให้หมดไฟหมดแรง ก็ยังต้องลุกขึ้นมาทำงาน มิเช่นนั้นจะหมดลมหายใจด้วยความหิวโหย!

ประเด็นที่น่าสนใจก็คือเราจะรู้ได้อย่างไรว่าเมื่อไรเราหมดไฟสร้างสรรค์? และถ้ารู้ว่าหมดไฟแล้ว จะทำอย่างไร?

อาการหมดไฟสร้างสรรค์นั้นดูคล้าย ๆ การเบื่องาน เบื่อหน้าเจ้านาย หรือเบื่อที่ทำงาน คือไม่มีความสุขกับงานที่ทำ ก็น่าจะเป็นเช่นนั้น ในเมื่อคิดงานออกมาแล้วดูไม่ดี ไม่น่าสนใจ หรือย้อนรอยเดิมที่เคยทำมาแล้วห้าร้อยหน ก็น่าจะหงุดหงิดอยู่

คนทำงานศิลปะจำต้องดูอาการหมดไฟสร้างสรรค์ให้ออกก่อนเนิ่น ๆ นั่นคือเมื่องานที่ทำเริ่มจำเจ มันก็เป็นสัญญาณเตือนว่า เส้นกราฟของความคิดสร้างสรรค์เริ่มจะตกลงมา

ทว่านี่เป็นธรรมชาติของสมองที่เมื่อถึงจุดหนึ่งจะเดินกลับมาที่จุดเดิม หาใช่เรื่องคอขาดบาดตายไม่ เพราะความคิดสร้างสรรค์ก็เช่น แบตเตอรีรถยนต์ มันมีวันหมดไฟ มองในแง่สร้างสรรค์ก็คือ มันเปิดโอกาสให้เราลอกคราบเพื่อคุณภาพที่ดีขึ้น

การหมดไฟสร้างสรรค์ก็เหมือนเป็นโรคมะเร็ง ยิ่งรู้เร็ว ก็ยิ่งมีโอกาสปรับตัวแก้ไขต่อต้านทัน ด้วยการออกกำลังกาย กินอาหารดี ๆ และทำใจสบาย ๆ

‘ออกกำลังกาย’ คือทำให้สมองแข็งแรง เปิดใจกว้าง รับของใหม่ กล้ารื้อของเก่า เมื่อชาร์ตไฟสม่ำเสมอ ไม่รอจนไฟหมด เครื่องยนต์ที่มีไฟเต็มย่อมติดง่ายเร็วและแรง

‘กินอาหารดี ๆ’ คือเติมความรู้ใหม่ ๆ เข้าไปเสมอ หมั่นตรวจตราระดับน้ำของ ‘แบตเตอรี’ ดูว่ามีตะกรันเกาะตามขั้วไฟหรือไม่ ทำความสะอาดมันสม่ำเสมอ

‘ทำใจสบาย ๆ’ คืออย่าเกร็ง ยิ่งเกร็งยิ่งไม่ได้งานดี

มีคนบอกว่าสมองของมนุษย์เรายิ่งใช้ยิ่งแข็งแรง ยิ่งลับยิ่งคม คนทำงานศิลปะที่ดีต้องลับคมสมองตลอดเวลา และรู้ว่าเมื่อไรถึงเวลาลับคม

จนเมื่อไฟความอยากทำงานสร้างสรรค์สายนั้น ๆ ดับไปแล้วจริง ๆ ก็ค่อยล้างมือในอ่างทองคำ

วินทร์ เลียววาริณ 
7-4-26

หนึ่งในสองหนังสือใหม่ที่ออกในงานหนังสือรอบนี้คือ ฮานอย ฮิลตัน

ผู้อ่านบางคนอ่านแล้ว มาคุยด้วยในงาน

ฮานอย ฮิลตัน เป็นงานเขียนตระกูลเรื่องสั้นหักมุมจบ (twist-ending short story) เป็นแนวการเขียนที่นิยมในสมัยก่อน ตอนนี้ไม่ค่อยเห็น

ตรงนี้บางคนอาจไม่รู้ หรือเข้าใจสับกัน

‘หักมุม’ กับ ‘หักมุมจบ’ ไม่เหมือนกันทีเดียว

การหักมุมเป็นเทคนิคอย่างหนึ่งในการเดินเรื่อง อาจอยู่กระจายไปในท่อนใดของเรื่องก็ได้ เช่น ตอนกลางเรื่องเผยว่าพระเอกเป็นร้อยตำรวจเอกปลอมตัวมา ก็ถือว่าหักมุม แต่ไม่ใช่หักมุมจบ

มีแต่การหักมุมในท่อนสุดท้าย จึงเรียกว่า twist-ending (หักมุมจบ)

ถือว่าเป็นการเล่นเกมอย่างหนึ่งระหว่างคนเขียนกับคนอ่าน โดยเฉพาะหนังสือรวมเรื่องสั้นที่ติดป้ายว่า ‘รวมเรื่องสั้นหักมุมจบ’ มักโดนจับผิดมากกว่าหนังสือรวมเรื่องสั้นทั่วไป

เมื่ออ่านเรื่องสั้นชุด สมุดปกดำกับใบไม้สีแดง ร้อยคม แมงโกง คนอ่านก็มักเตรียมพร้อมจะจับผิดแล้ว ทำให้เครียดทั้งสองฝ่ายโดยไม่จำเป็น

แต่หากเรื่องสั้นหักมุมจบแทรกในเล่มอื่น ก็อาจไม่มีใครคิดจับผิดว่าหักมุมจบสมจริงไหม ยกตัวอย่าง เช่น เรื่อง กระถางชะเนียงริมหน้าต่าง สามารถจัดไว้ในชุดเรื่องสั้นหักมุมจบได้ แต่ไปไว้ในชุดวรรณกรรม

ที่แปลกก็คือ หากคนอ่านทายตอนจบได้ มักเห็นว่าเรื่องนั้นเขียนไม่ดี!

นักเขียนเรื่องแบบนี้ควรทำงานไปตามเนื้อผ้า ถ้าเกร็งหรือกลัวว่าคนอ่านจะไม่พอใจท่อนจบ ก็อาจหักมุมจบเพียงเพื่อให้คนอ่านเดาไม่ได้ อย่างนี้อาจหลุดจากคอนเส็ปต์เรื่องได้ง่าย ไม่ควรทำ

นักเขียนควรมองว่า ถ้าคนอ่านทายตอนจบได้(แบบไม่เดา) ก็ถือว่าคนอ่านมีประสบการณ์การอ่านสูง ไม่ใช่คนเขียนอ่อนหัดเสมอไป

เอาละ อย่างไรจึงเรียกว่าหักมุมจบที่ดี?

จากประสบการณ์และความเห็นส่วนตัว twist-ending ที่ดีคือทำให้คนอ่านเดาไม่ออกจนถึงท่อนสุดท้าย ก็ถือว่าเรื่องสั้นเรื่องนั้นประสบความสำเร็จแล้วในด้านการวางโครง

อย่างน้อยที่สุด ควรให้คนอ่านเดาไม่ออกในย่อหน้าสุดท้าย

แต่จะเก่งหากสามารถหักมุมในบรรทัดสุดท้าย

และจะดีเลิศหากสามารถหักมุมในคำสุดท้าย

แปลว่าอ่านไปแล้ว 99.99 เปอร์เซ็นต์ ยังเดาไม่ออก หรือยังไม่เฉลย

เรื่องแบบนี้เขียนยาก แต่ยังไม่ใช่ยากที่สุด

ยังไง?

เพราะการหักมุมจบเป็นแค่โครงสร้างเรื่อง ไม่เกี่ยวกับหัวใจของเรื่องแต่อย่างใด

เรื่องสั้นที่ดียังคงวัดกันที่แก่นเรื่อง สาระของเรื่อง และความสะเทือนใจ

ความสะเทือนใจในที่นี้ไม่ได้หมายถึงความเศร้าโศก แต่คือการสั่นสะเทือนความคิดจิตใจคนอ่าน จนระงับไม่อยู่ ต้องอินกับเรื่องไปด้วย

อย่างนี้จึงจะเป็น twist-ending ชั้นเยี่ยม คือดีทั้งโครงสร้างและสาระ

สนุกกับการหักมุมจบ แต่ก็มีสาระกุมหัวใจผู้อ่าน

เรื่องแบบนี้เขียนโคตรยาก!

ในชีวิตผม เขียน twist-ending มาก็ไม่น้อย แต่ถึงขั้นนี้อาจได้สัก 2-3 เรื่องมั้ง

ในบรรดานักเขียน twist-ending ที่เขียนแต่งานหักมุมจบเป็นหลัก และทำได้ถึงขั้นนี้ได้จำนวนมากเรื่อง ในความเห็นของผมก็คือ โอ. เฮนรี (O. Henry)

ผมนับถือเป็นครูและใช้เป็น benchmark (เกณฑ์มาตรฐาน) ในการเขียนเรื่องแนวนี้

เรื่องสั้นของ โอ. เฮนรี ไม่เพียงหักมุมจนเอวเคล็ด ยังซาบซึ้งกินใจด้วย

โดยทั่วไป twist-ending เป็นงานบันเทิง

ถ้าชอบงานแนวนี้ เดือนตุลาคมนี้จะออกเล่ม 5  วินทร์ เลียววาริณ
6-4-26

.......................