เซียงเหยียนจี้เสียนเคยเป็นศิษย์ของท่านอาจารย์ไป่จ้างหวยไห่ ได้ชื่อว่าเป็นคนฉลาดเฉลียวและหัวไวอย่างยิ่ง เขาสามารถวิเคราะห์เรื่องราวได้ดี เมื่ออาจารย์ไป่จ้างหวยไห่มรณภาพ เขาก็มาเป็นศิษย์ของเหวยซานหลิงยิ่ว

เหวยซานหลิงยิ่วบอกเขาว่า "อาตมาได้ยินว่าเมื่อเจ้าอยู่กับอาจารย์ไป่จ้างหวยไห่นั้น เจ้าสามารถให้คำตอบถึงสิบทางต่อคำถามเดียว นี่แสดงว่าเจ้ามีสติปัญญาสูงส่งโดยแท้ คำถามเรื่องการเกิดการตายนั้นเป็นคำถามพื้นฐานของเซน ลองบอกอาตมาว่าอะไรคือสถานะของเจ้าก่อนที่เจ้าเกิดจากพ่อแม่ของเจ้า"

คำถามนี้ทำให้เซียงเหยียนจี้เสียนงงไปนาน เหมือนตกในหมอกหนา เขาพยายามค้นหาคำตอบจากพระสูตรต่าง ๆ แต่ไม่สามารถพบอะไร

เขาให้คำตอบอาจารย์หลายครั้ง แต่ทุกครั้งอาจารย์ก็สั่นหัว เขาขอให้อาจารย์เฉลยคำตอบแก่เขา แต่อาจารย์ปฏิเสธ บอกว่า "สิ่งที่อาตมาพูดเป็นความเข้าใจของอาตมาเอง มันไม่ช่วยอะไรเจ้าแต่อย่างไร"

เซียงเหยียนจี้เสียนคิดนานก็หาคำตอบไม่พบ ในที่สุดก็ยอมแพ้ ถอนหายใจ บอกตัวเองว่า "เราไม่สามารถท้องอิ่มได้จากการดูภาพอาหาร"

เซียงเหยียนจี้เสียนลาจากอาจารย์ไป ท่องไปทั่ว เขากลายเป็นพระพเนจร เดินทางจากวัดหนึ่งไปอีกวัดหนึ่ง

เขาเดินทางไปถึงวัดของปรมาจารย์ฮุ่ยเหนิง ที่นี่เขาพำนักชั่วคราว และทำหน้าที่กวาดพื้นลานและตัดหญ้า

วันหนึ่งขณะกวาดพื้น เขาพบเศษกระเบื้องชิ้นหนึ่ง จึงหยิบมันเหวี่ยงทิ้งไป มันลอยไปกระทบต้นไผ่เป็นเสียงกังวานใส

เขาหยุดนิ่ง เสียงของไผ่ไม่ได้เกิดขึ้นด้วยตัวมันเอง และไม่ใช่ไผ่ทุกลำเกิดเสียงได้ เสียงใสของลำไผ่เกิดจากการกระทบกันของสองสิ่ง ราวกับเป็นเสียงร้องของต้นไผ่เมื่อมีอะไรมากระทบ เสียงนั้นทำให้เขาลืมทุกสิ่งที่เขารู้มา

พลันเขาก็ตื่นรู้ เข้าใจความหมายของตัวตนที่แท้ของเขาที่ไม่ได้กำเนิดมาจากการเกิดของเขา

............................

วินทร์ เลียววาริณ
7-6-26

มนุษย์เป็นสัตว์โลกชนิดเดียวที่มีกำหนดเวลาทำงานเป็นชั่วโมง นาที เป็นจำนวนปี และระบบเกษียณ เวลาทำงานครบเทอมของมนุษย์ปัจจุบันกำหนดที่ประมาณ 60 ปี

ตัวเลขเกษียณของคนไทย จีน อินเดีย ขีดเส้นที่ตัวเลข 60  ชาวอังกฤษ แคนาดา เดนมาร์ก คือ 65 ชาวอเมริกันคือ 66

ตัวเลขเกษียณสูงสุดน่าจะเป็นของชาวสิงคโปร์ กรีก ไอซ์แลนด์ คือ 67

โดยเฉลี่ยก็ประมาณ 60-65 หลักหมุดแห่งชีวิตทำงานถึงจุดยุติ

เมื่อกติกาโลกบอกว่าถึงเวลาหยุด คนส่วนใหญ่ก็หยุด ทั้งที่หลายคนยังแข็งแรงและเปี่ยมไฟสร้างสรรค์ อายุถึงกำหนด แต่ยังไม่ครบเทอมพลังแห่งชีวิต

บางทีผู้กำหนดกติกานี้อาจเห็นว่าสมองคนอายุเกินหกสิบไม่น่าจะสร้างสรรค์อะไรพิสดารได้อีก ก็มิใช่ไร้เหตุผลโดยสิ้นเชิงเพราะการคิดค้นใหญ่ ๆ ในประวัติศาสตร์โลกส่วนมากใช้เวลาไม่เกินครึ่งแรกของชีวิต เช่น ไอน์สไตน์พบทฤษฎีสัมพัทธภาพพิเศษเมื่ออายุ 26 ปี ธอมัส เอดิสัน ประดิษฐ์หลอดไฟสำเร็จเมื่ออายุ 31 ปี อเล็กซานเดอร์ แกรห์ม เบลล์ ประดิษฐ์โทรศัพท์สำเร็จเมื่ออายุ 29 ปี พี่น้องตระกูลไรท์สร้างเครื่องบินสำเร็จเมื่ออายุ 29 และ 33 ปี ฯลฯ

หากเราใช้จุด ‘พีค’ ของการงานเป็นจุดครบเทอม ก็เท่ากับว่าชีวิตนักคิดนักประดิษฐ์เหล่านี้ครบเทอมเมื่ออายุราวสามสิบเท่านั้น

มีคนเคยถามผมว่า “ถึงจุดสูงสุดในชีวิตแล้วยัง?” หรือ “หนังสือเล่มนั้นคือจุดพีค?” ผมตอบว่ายังและไม่มี ชีวิตมีขึ้นมีลง ผลงานมีขึ้นมีลง ผมไม่คิดว่าจุดใดคือจุดสูงสุดซึ่งเมื่อไปถึงแล้ว โลกก็อนุญาตให้ตายได้

หากสังขารอนุญาต ผมก็อยากเกษียณในวันตาย

และที่สำคัญ หากชีวิตมีจุดพีคหรือจุดครบเทอมจริง บางทีมันอาจมิได้วัดด้วยผลงาน และจุดจบของชีวิตก็อาจมิได้วัดที่ความตาย เพราะบุคคลจำนวนไม่น้อยซึ่งเสียชีวิตไปนานหลายร้อยหลายพันปี ก็ยังมี ‘ชีวิต’ อยู่ในตอนนี้

..........................

ครบเทอมในความหมายหนึ่งคือ เรียนหนังสือ หางานทำ แต่งงานเป็นฝั่งเป็นฝา มีลูก ทดแทนคุณพ่อแม่ เกิดมากินแล้วนอนแล้วสืบพันธุ์แล้วตาย ก็เรียกว่าครบเทอม แต่อาจยังไม่ ‘ครบเทอม’ ของการใช้ชีวิต

ในอีกความหมายหนึ่งคือ การใช้เวลาทุกนาทีบนโลกเต็ม ๆ ครบครัน ไม่ทำลายเวลาทิ้งไปเปล่า ๆ

หนึ่งวันของทุกคนคือยี่สิบสี่ชั่วโมง แต่เคยถามตัวเองไหมว่าในยี่สิบสี่ชั่วโมงนี้ เราใช้เวลาเป็นเรื่องเป็นราวจริง ๆ กี่ชั่วโมง กี่นาที

วลี ‘เป็นเรื่องเป็นราว’ หมายถึงการใช้เวลานั้นแล้วรู้สึกว่าคุ้มค่า ซึ่งไม่จำเป็นต้องเป็นเรื่องใหญ่ เช่น การนอนงีบสำหรับบางคนถือว่าไม่คุ้มค่า แต่สำหรับอีกบางคนคุ้มค่า เพราะพวกเขาจำเป็นต้องงีบ

คนไม่น้อยทำงานหกสิบปีเท่ากับคนอื่นทำงานเพียงยี่สิบปีเพราะทำงานแบบเช้าชามเย็นชาม บ้างก็เช้าครึ่งชามเย็นครึ่งชาม

มีเวลาเจ็ดสิบปีบางคนใช้แค่ยี่สิบปี ที่เหลือละลายไปกับอบายมุข สิ่งเสพติด ความเกียจคร้าน

ครบเทอมแต่ไม่ครบถ้วน

ผู้ใหญ่ในสมัยก่อนมักให้ชายหนุ่มทุกคนบวชเพราะทำให้ ‘เต็มคน’

ในโลกตะวันตก นายจ้างไม่น้อยมักจ้างคนที่แต่งงานแล้ว ด้วยเหตุผลว่าน่าจะมีความรับผิดชอบหรือเป็นผู้ใหญ่กว่า หรือ ‘เต็มคน’

การอยู่ ‘ครบเทอม’ ยังหมายถึงการใช้ชีวิตครบถ้วน เข้าใจชีวิต และทำประโยชน์ให้โลก

มันไม่มีสูตรสำเร็จ เราทุกคนมีเสรีภาพกำหนดมาตร ‘ครบเทอม’ ของเราเอง

ตอบแทนคุณพ่อแม่ครูอาจารย์ คืนสิ่งดี  ๆ แก่โลกบ้าง มีส่วนช่วยสร้างโลกที่น่าอยู่ขึ้น สำหรับทุกชีวิต ไม่เฉพาะแค่คน แต่ต่อสิ่งมีชีวิตอื่น ๆ ร่วมโลก

พูดง่าย ๆ คือ หากจะอยู่ต่อ ก็ทำตัวให้คุ้มค่าข้าวที่กิน

เราอาจจากโลกไปก่อนเวลาเกษียณหรือไม่ได้ทำการใหญ่ แต่ไม่เป็นไร อย่างน้อยที่สุดก็ควรเกิดมากับความไม่รู้ และตายไปด้วยความเข้าใจ

วินทร์ เลียววาริณ
5-6-26